ระบบน้ำประปา กับการอุปโภค-บริโภคในชีวิตประจำวัน
ระบบน้ำประปา ถือเป็นสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่สำคัญอย่างยิ่งต่อการขับเคลื่อนชุมชนและการดำเนินชีวิตของประชากรในประเทศไทย เพราะในแต่ละวันเราต้องพึ่งพาน้ำสะอาดในทุกกิจกรรม ตั้งแต่การอุปโภคไปจนถึงบริโภคในชีวิตประจำวัน ซึ่งล้วนต้องการแหล่งน้ำที่มีมาตรฐานและปลอดภัย
บทความนี้ Taksak จึงได้รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับระบบน้ำประปามาอย่างละเอียดว่าระบบน้ำประปา คืออะไร ? มีกี่ประเภท มีขั้นตอนการผลิตอย่างไรบ้าง มีข้อดีอะไรบ้าง เพื่อเป็นแนวทางในการทำความเข้าใจและเลือกวางระบบน้ำได้อย่างถูกต้องและมีประสิทธิภาพสูงสุด
ระบบน้ำประปา คืออะไร ?
ระบบน้ำประปา (Water Treatment System) คือ ระบบที่เปลี่ยนน้ำตามธรรมชาติที่ยังสกปรกอยู่ให้กลายเป็นน้ำสะอาดที่ปลอดภัยพร้อมใช้งาน โดยจะสูบ “น้ำดิบ” มาจาก 2 แหล่ง คือ น้ำผิวดิน เช่น แม่น้ำ ลำคลอง อ่างเก็บน้ำ และน้ำใต้ดิน
ซึ่งน้ำเหล่านี้มักมีความขุ่น มีเศษโคลน และเชื้อโรคปนเปื้อนอยู่ จึงต้องนำมาผ่านโรงงานผลิตน้ำประปาเพื่อปรับปรุงคุณภาพก่อนกระจายน้ำไปยังบ้านเรือนเพื่อใช้งาน
คลิกอ่านเพิ่มเติม: แหล่งน้ำผิวดิน และ แหล่งน้ำใต้ดิน ต่างกันอย่างไร น้ำแบบไหนนำมาใช้ได้ ?
ระบบประปา มีกี่ประเภท อะไรบ้าง ?
การแบ่งประเภทของระบบประปานั้น ส่วนใหญ่จะพิจารณาจาก “แหล่งน้ำดิบ” ที่นำมาใช้ และ “ลักษณะของพื้นที่หรือตัวอาคาร” ที่ต้องการจ่ายน้ำเข้าไป เพื่อให้สามารถออกแบบระบบกรองและแรงดันน้ำได้อย่างเหมาะสม
โดยในประเทศไทยสามารถแบ่งระบบน้ำประปาออกเป็น 4 ประเภทหลัก ดังนี้
ระบบน้ำประปาผิวดิน
- แหล่งน้ำ: แม่น้ำ ลำคลอง อ่างเก็บน้ำ หรือเขื่อน
- ข้อดี: มีปริมาณน้ำให้เลือกใช้ค่อนข้างมาก โดยเฉพาะในฤดูฝน เหมาะสำหรับการผลิตน้ำประปาขนาดใหญ่
- ข้อจำกัด: คุณภาพน้ำดิบไม่คงที่ มักมีความขุ่นสูงตามสภาพอากาศ และเสี่ยงต่อการปนเปื้อนของเศษขยะ สารเคมีทางการเกษตร หรือน้ำเสียจากชุมชนได้ง่าย
- ต้นทุน: มีต้นทุนค่าสารเคมี (เช่น สารส้ม ปูนขาว) ในการแกว่งสารและปรับสภาพน้ำค่อนข้างสูงตามความขุ่นของน้ำดิบ
คลิกอ่านเพิ่มเติม: 6 ปัญหาของระบบประปา เกิดจากอะไรบ้าง มีสาเหตุอะไรที่ทำให้น้ำประปาเกิดความผิดปกติ
ระบบน้ำประปาบาดาล
- แหล่งน้ำ: น้ำบาดาล
- กระบวนการกรอง: ต้องผ่านกระบวนการกรองสนิมเหล็ก และถังกรองความกระด้างหรือหินปูน เนื่องจากน้ำใต้ดินมักมีสารละลายเหล่านี้ปนเปื้อนสูงกว่าน้ำผิวดิน
- ข้อดี: เป็นแหล่งน้ำใต้ดินที่ไม่ระเหยไปตามสภาพอากาศ แม้ในฤดูร้อนที่น้ำผิวดินแห้งขอด ระบบประปาบาดาลก็ยังมีน้ำสำรองเอาไว้ใช้งานอย่างต่อเนื่อง
- ต้นทุน: มีต้นทุนเริ่มต้นค่อนข้างสูงในขั้นตอนการสำรวจพื้นที่และการขุดเจาะบ่อบาดาล รวมถึงค่าไฟฟ้าที่ต้องใช้สูบดันน้ำจากใต้ดินขึ้นมา
คลิกอ่านเพิ่มเติม: 7 ปัญหาน้ำบาดาล มีอะไรบ้าง บอกเลยว่าอันตรายถ้าไม่รีบบำบัด
ระบบน้ำประปาหมู่บ้าน
ระบบน้ำประปาหมู่บ้าน เป็นระบบประปาขนาดเล็กที่เข้ามาตอบโจทย์พื้นที่ห่างไกลหรือชุมชนในชนบทที่ระบบประปาส่วนภูมิภาคยังขยายเขตเข้าไปไม่ถึง โดยมีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหรือคนในชุมชนร่วมกันบริหารจัดการ เพื่อให้ชาวบ้านมีน้ำสะอาดใช้อย่างทั่วถึง
โดยไฮไลต์สำคัญของระบบนี้ คือ การติดตั้งถังแชมเปญ หรือ ถังเก็บน้ำทรงหอสูง เพื่อกักเก็บน้ำไว้บนที่สูง แล้วอาศัยแรงโน้มถ่วงของโลกช่วยสร้างแรงดันน้ำส่งจ่ายไปตามท่อสู่บ้านเรือน ทำให้ได้น้ำที่แรงสม่ำเสมอโดยไม่ต้องเปิดปั๊มน้ำตลอดเวลา ช่วยประหยัดค่าไฟและลดต้นทุนของชุมชนได้อย่างมาก
คลิกอ่านเพิ่มเติม: ถังแชมเปญ คืออะไร มีหลักการทำงานอย่างไร ?
ตัวอย่างการติดตั้งถังแชมเปญในพื้นที่
ระบบน้ำประปาในอาคารและบ้าน
ระบบน้ำประปาในอาคารและบ้าน เป็นระบบส่วนบุคคลที่รับน้ำสะอาดมาจากการประปาหลัก แล้วนำมาบริหารจัดการกระจายน้ำภายในพื้นที่ของตนเอง มีส่วนประกอบหลัก ๆ คือ ถังเก็บน้ำสำหรับสำรองน้ำไว้ใช้ยามฉุกเฉิน ปั๊มน้ำ ท่อจ่ายน้ำสำหรับลำเลียงน้ำ และวาล์วควบคุมตามจุดต่าง ๆ
เนื่องจากการวางระบบน้ำภายในบ้านหรืออาคารมีความซับซ้อน เรื่องการคำนวณแรงดันและทิศทางการเดินท่อ การออกแบบและติดตั้งจึงจำเป็นต้องพึ่งพาช่างผู้เชี่ยวชาญหรือวิศวกร เพื่อป้องกันปัญหาน้ำไหลไม่แรง ท่อรั่วซึมในผนัง หรือระบบแรงดันน้ำทำงานผิดพลาดในระยะยาว
ขั้นตอนการผลิตน้ำประปา ตั้งแต่น้ำดิบถึงก๊อกบ้าน มีอะไรบ้าง ?
กว่าจะมาเป็นน้ำประปาที่ใสสะอาดให้เราเปิดใช้งานกันอย่างสะดวกสบาย น้ำดิบจากธรรมชาติจะต้องเดินทางผ่านกระบวนการปรับปรุงคุณภาพน้ำในโรงผลิตอย่างละเอียด โดยมี 5 ขั้นตอนมาตรฐาน ดังนี้
- การสูบน้ำดิบ: เริ่มจากการสูบน้ำจากแหล่งน้ำธรรมชาติ โดยจะผ่านตะแกรงดักเศษขยะชิ้นใหญ่ กรวด และทรายออกไปก่อนส่งเข้าโรงผลิต
- การตกตะกอน: เติมสารเคมีลงในน้ำดิบ เพื่อช่วยให้สิ่งสกปรกและสารแขวนลอยจับตัวกันเป็นก้อน แล้วปล่อยให้ตกตะกอนลงก้นถัง จากนั้นจึงแยกเอาน้ำใสส่วนบนไปใช้งานต่อ
- การกรองน้ำ: นำน้ำใสมาผ่านชั้นกรองทรายและกรวดละเอียด เพื่อดักจับสารแขวนลอยหรือเศษฝุ่นขนาดเล็กมากที่ยังหลุดรอดมาจากขั้นตอนแรก
- การฆ่าเชื้อโรค: เติมสารฆ่าเชื้อโรค เช่น คลอรีน ในปริมาณที่เหมาะสม เพื่อกำจัดเชื้อแบคทีเรียและไวรัสต่าง ๆ ให้หมดไปและปลอดภัยต่อสุขอนามัย
- การตรวจสอบคุณภาพ: ตรวจวัดค่าความเป็นกรด-ด่าง ความขุ่น และสารตกค้างให้ได้ตามมาตรฐานสากลก่อนจะสูบจ่ายผ่านระบบท่อลำเลียงตรงสู่ก๊อกน้ำที่บ้าน
ระบบจ่ายน้ำประปา มีกี่รูปแบบ แบบไหนเหมาะกับบ้านสูงกี่ชั้น ?
| ข้อเปรียบเทียบ | Up Feed (ระบบจ่ายขึ้น) | Down Feed (ระบบจ่ายลง) | Combined System (ระบบผสม) |
|---|---|---|---|
| ความสูง | อาคารหรือบ้านตั้งแต่ 1-3 ชั้น | อาคารตั้งแต่ 4 ชั้นขึ้นไป | อาคารตั้งแต่ 3-8 ชั้น |
| ค่าใช้จ่าย | ต้นทุนติดตั้งต่ำ ค่าไฟปานกลางตามการใช้งาน | ต้นทุนสูง ต้องสร้างโครงสร้างรองรับถังน้ำหนาแน่นบนดาดฟ้า แต่ประหยัดค่าไฟระยะยาว | ค่อนข้างสูง เพราะต้องซื้ออุปกรณ์และถังเก็บน้ำของทั้งสองระบบมารวมกัน |
| ข้อดี | ระบบง่าย ไม่ซับซ้อน ติดตั้งและดูแลรักษาง่าย | น้ำไหลแรงสม่ำเสมอ | น้ำไหลแรงเสถียร ยืดหยุ่นในการจัดการแรงดันน้ำ |
| ข้อเสีย | ถ้าไฟดับ ปั๊มไม่ทำงาน น้ำจะไม่ไหลทันที | ชั้นบนสุดที่อยู่ใกล้ถังแรงดันน้ำอาจน้อย ต้องติดตั้งปั๊มเสริม | ระบบซับซ้อน มีจุดที่ต้องคอยตรวจเช็กและบำรุงรักษาเยอะกว่าระบบอื่น |
ข้อดีของระบบน้ำประปา มีอะไรที่คนส่วนใหญ่ยังไม่รู้ ?
นอกเหนือจากการมีน้ำไว้ใช้อาบและซักล้างในชีวิตประจำวันแล้ว ระบบน้ำประปาที่ได้มาตรฐานยังมีประโยชน์สำคัญอีกหลายด้านที่หลายคนอาจนึกไม่ถึง ดังนี้
- ได้น้ำสะอาดที่มีมาตรฐานคงที่ คุณภาพน้ำได้รับการควบคุมจากโรงผลิตตลอดเวลา มั่นใจได้ในความสะอาด ปลอดภัย และได้มาตรฐานสากลเท่ากันทุกวัน ต่างจากน้ำตามธรรมชาติ
- ลดสิ่งปนเปื้อนและสารอันตราย มีกระบวนการดักจับและกำจัดสิ่งปนเปื้อนที่มองไม่เห็น ทั้งโลหะหนัก สารเคมีทางการเกษตร รวมถึงเชื้อโรคและแบคทีเรียที่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
- กระจายสุขอนามัยสู่พื้นที่ห่างไกล เป็นสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่ช่วยชุมชนในพื้นที่ทุรกันดารเข้าถึงน้ำสะอาด ลดอัตราการเจ็บป่วย และยกระดับคุณภาพชีวิตให้เท่าเทียมกัน
- ป้องกันและรับมือปัญหาภัยแล้ง มีระบบบริหารจัดการและแหล่งกักเก็บน้ำสำรอง ทำให้ชุมชนมีน้ำสะอาดใช้งานได้อย่างต่อเนื่อง แม้ในฤดูกาลที่น้ำตามธรรมชาติแห้งขอด
- รองรับภาคอุตสาหกรรมและเกษตรกรรม เป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญที่จ่ายน้ำได้อย่างสม่ำเสมอ ช่วยขับเคลื่อนกลุ่มธุรกิจ ร้านค้า โรงงานขนาดเล็ก และเกษตรกรในชุมชนให้เติบโตได้อย่างมั่นคง
การออกแบบระบบน้ำประปาที่ได้มาตรฐาน ต้องคำนึงถึงอะไรบ้าง ?
การออกแบบระบบประปาให้มีความทนทาน มีน้ำจ่ายอย่างเพียงพอ และปลอดภัยต่อผู้ใช้งาน จำเป็นต้องอาศัยการคำนวณที่แม่นยำ โดยมีปัจจัยหลัก ๆ ที่ต้องคำนึงถึง ดังนี้
- แหล่งน้ำดิบและคุณภาพน้ำ: ต้องวิเคราะห์ประเภทของแหล่งน้ำ รวมถึงสารปนเปื้อนในน้ำ เพื่อออกแบบระบบบำบัด สารเคมี และถังกรองให้เหมาะสมกับสภาพน้ำในพื้นที่นั้น ๆ
- ปริมาณความต้องการใช้น้ำ: ต้องคำนวณจำนวนผู้ใช้งานหรือประชากรในพื้นที่ เพื่อประเมินปริมาณการใช้น้ำสูงสุดต่อวัน เพื่อให้ระบบสามารถผลิตและสำรองน้ำได้อย่างเพียงพอ ไม่เกิดปัญหาน้ำขาดแคลน
- การเลือกใช้วัสดุท่อที่เหมาะสม: เลือกประเภทท่อให้เหมาะกับลักษณะงาน เช่น ท่อ PVC ท่อ PPR หรือท่อเหล็กกัลวาไนซ์
- โครงสร้างถังตกตะกอน ถังกรอง และถังเก็บน้ำ: ต้องออกแบบขนาดและสัดส่วนของถังต่าง ๆ ให้สัมพันธ์กับอัตราการไหลของน้ำ เพื่อให้กระบวนการแยกตะกอนและการดักจับสิ่งสกปรกมีประสิทธิภาพสูงสุดก่อนนำน้ำไปกักเก็บ
- การทดสอบแรงดัน: ระบบท่อทั้งหมดต้องผ่านการทดสอบแรงดัน เพื่อเช็กการรั่วซึมก่อนใช้งานจริง และที่สำคัญที่สุดคือการออกแบบต้องอ้างอิงตามมาตรฐานวิศวกรรมของกรมทรัพยากรน้ำ เพื่อรับประกันความปลอดภัยและความแข็งแรงในระยะยาว
ค่าใช้จ่ายในการทำระบบน้ำประปา ขึ้นอยู่กับปัจจัยอะไร ?
งบประมาณในการวางระบบน้ำประปาไม่มีราคาที่ตายตัว โดยจะแปรผันตามขนาดของโครงการและลักษณะหน้างาน ซึ่งขึ้นอยู่กับปัจจัยหลัก ๆ ดังนี้
- เกรดและขนาดของอุปกรณ์: ขึ้นอยู่กับประเภทและขนาดของท่อ เช่น PVC, PPR ความแรงของปั๊มน้ำ รวมถึงคุณภาพของวาล์วและข้อต่อต่าง ๆ ที่เลือกใช้
- ค่าแรงช่างและวิศวกร: ระบบที่ได้มาตรฐานต้องใช้ผู้เชี่ยวชาญคำนวณแรงดันและเดินสายท่อ ค่าแรงจึงขึ้นอยู่กับความยากง่ายและขนาดของหน้างาน
- ระยะทางและงานขุดวางท่อ: ยิ่งพื้นที่กว้างหรืออยู่ห่างจากแหล่งน้ำมาก ยิ่งต้องใช้ท่อยาวขึ้น ซึ่งจะเพิ่มค่าใช้จ่ายในการขุดเจาะ ฝังท่อ และกลบดินตามระยะทาง
- ค่าโครงสร้างและถังพักน้ำ: หากเป็นระบบที่ต้องสร้างถังตกตะกอน หรือสร้างฐานรากรับน้ำหนักถังเก็บน้ำบนที่สูงจะมีค่าใช้จ่ายส่วนนี้เพิ่มขึ้น โดยค่าสร้างถังแชมเปญจะแปรผันตามความสูงและขนาดความจุที่เลือกใช้
- ประเภทของระบบที่เลือกใช้: ระบบแต่ละแบบมีต้นทุนเริ่มต้นต่างกัน เช่น ระบบประปาบาดาลจะมีค่าสำรวจและเจาะบ่อเพิ่มเข้ามา หรือระบบอาคารแบบ Down Feed ก็จะมีค่าโครงสร้างรองรับถังน้ำดาดฟ้าที่สูงกว่าระบบทั่วไป
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับระบบน้ำประปา
ระบบน้ำประปากับระบบประปาส่วนภูมิภาค เหมือนหรือต่างกันอย่างไร ?
ทั้งสองระบบทำหน้าที่ผลิตน้ำสะอาดเหมือนกัน แต่ต่างกันที่ขนาดระบบและผู้ดูแล
- การประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) เป็นระบบขนาดใหญ่ของรัฐวิสาหกิจ มีโรงผลิตและห้องแล็บมาตรฐานสากล จ่ายน้ำครอบคลุมพื้นที่ตัวเมืองและชุมชนขนาดใหญ่ในต่างจังหวัด
- ระบบน้ำประปาทั่วไป เช่น ประปาหมู่บ้าน เป็นระบบขนาดเล็กที่บริหารโดย อบต. หรือคนในชุมชนร่วมกันดูแล เพื่อให้พื้นที่ห่างไกลที่เส้นท่อหลักยังเข้าไม่ถึง มีน้ำสะอาดใช้งานได้อย่างทั่วถึง
ติดตั้งระบบน้ำประปาหมู่บ้าน ต้องขออนุญาตหน่วยงานใด ?
การทำระบบน้ำประปาหมู่บ้านจะต้องขออนุญาตและประสานงานกับหน่วยงานหลัก ๆ ตามแหล่งน้ำดิบที่เลือกใช้ ดังนี้
- องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อบต. หรือ เทศบาลในพื้นที่): ต้องขออนุญาตใช้วางเส้นท่อในพื้นที่สาธารณะและขออนุมัติโครงการรวมถึงงบประมาณในการจัดสร้าง
- กรมทรัพยากรน้ำบาดาล: ในกรณีที่ใช้ระบบประปาบาดาล จะต้องขอใบอนุญาตเจาะและใบอนุญาตใช้น้ำบาดาลให้ถูกต้องตามกฎหมายก่อนเสมอ
- กรมชลประทาน หรือ กรมทรัพยากรน้ำ: ในกรณีที่สูบน้ำจากแหล่งน้ำผิวดินสาธารณะ เช่น แม่น้ำ ลำคลอง หรืออ่างเก็บน้ำ เพื่อนำมาใช้ผลิตน้ำประปา
ทำระบบน้ำประปาเองได้ไหม หรือต้องใช้วิศวกร ?
หากเป็นระบบน้ำประปาขนาดเล็กภายในบ้าน สามารถติดตั้งได้โดยช่างผู้ชำนาญงาน
แต่หากเป็นระบบประปาหมู่บ้าน ชุมชน หรือโครงการขนาดใหญ่ ควรให้วิศวกรออกแบบและควบคุมงาน เพื่อให้ระบบมีประสิทธิภาพ ปลอดภัย และได้มาตรฐาน
สรุปเรื่องระบบน้ำประปา
จะเห็นได้ว่า ระบบน้ำประปา คือ กระบวนการเปลี่ยนแปลงน้ำธรรมชาติที่มีสกปรกเจือปนอยู่มากมายให้กลายเป็นน้ำสะอาดที่ได้มาตรฐาน ปลอดภัยจากเชื้อโรค และสารปนเปื้อน ผ่านการตกตะกอน การกรอง และการฆ่าเชื้อ ก่อนส่งผ่านท่อให้เราได้ใช้งานเพื่อสุขอนามัยที่ดี
การเลือกใช้งานควรพิจารณาให้เหมาะกับพื้นที่ โดยบ้านทั่วไป (1-3 ชั้น) เหมาะกับระบบจ่ายขึ้นที่ประหยัดและไม่ซับซ้อน ส่วนอาคารสูงหรือหอพัก เหมาะกับระบบจ่ายลง เพื่อให้แรงดันน้ำสม่ำเสมอทุกชั้น และหากเป็นระบบใหญ่ในชุมชนหรือโรงงาน ควรให้วิศวกรออกแบบโครงสร้างและคำนวณแรงดันน้ำ เพื่อความปลอดภัยและมีน้ำสะอาดใช้อย่างยั่งยืน
คลิกปรึกษาวิศวกรฟรี !
ทักศักดิ์ พร้อมให้คำแนะนำเกี่ยวกับการติดตั้งถังแชมเปญ โดยวิศวกรผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้าน
คลิกปรึกษาฟรี ! ก่อนติดตั้งถังแชมเปญ คำนวณโดยวิศวกร ผ่านทาง Line หรือโทร 097-174-9569 คุณรุ่งรัตน์ หรือคลิกดูผลงานติดตั้งผ่าน Facebook Page
