ทำความรู้จัก น้ำผิวดิน คืออะไร ? แบ่งออกเป็นกี่ประเภทกันแน่ตามธรรมชาติ

น้ำผิวดิน

น้ำผิวดิน เป็นแหล่งน้ำที่เราพบเจอได้ง่ายและอยู่ใกล้ตัวมากที่สุด ไม่ว่าจะเป็นแม่น้ำ ลำคลอง หรือบึงหน้าหมู่บ้าน ล้วนเป็นน้ำผิวดินทั้งสิ้น หลายคนเห็นจนคุ้นตาแต่อาจยังไม่รู้ว่าจริง ๆ แล้วน้ำผิวดินคืออะไร เกิดขึ้นได้อย่างไร และแบ่งออกเป็นกี่ประเภท 

บทความนี้ Taksak จะพาคุณไปทำความรู้จักกับน้ำผิวดินแบบครบทุกมุม ตั้งแต่ความหมาย ประเภท มาตรฐานคุณภาพน้ำ ไปจนถึงวิธีนำน้ำผิวดินมาทำเป็นน้ำประปาใช้ในชุมชนได้จริง

น้ำผิวดิน คืออะไร ?

น้ำผิวดิน คือ แหล่งน้ำที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ เป็นน้ำที่เกิดจากฝนตกลงมาสู่พื้นดิน แต่ดินไม่สามารถดูดซึมน้ำฝนเอาไว้ได้ทั้งหมด ทำให้บริเวณนั้นกลายเป็นแอ่งหรือบ่อน้ำขึ้นมา เมื่อมีน้ำสะสมต่อเนื่องเป็นเวลานาน บ่อเล็ก ๆ ก็ค่อย ๆ ขยายจนกลายเป็นแหล่งน้ำขนาดใหญ่

การเกิดน้ำผิวดินยังขึ้นอยู่กับปัจจัยแวดล้อมอีกหลายอย่าง ได้แก่

• โครงสร้างทางธรณีวิทยา เช่น ชนิดของหินและชั้นดิน มีผลต่อการไหลของน้ำ การซึมผ่าน และการเกิดแหล่งน้ำผิวดินในแต่ละพื้นที่
• แร่ธาตุในพื้นที่ มีผลต่อคุณภาพของน้ำ สี กลิ่น รสชาติ รวมถึงปริมาณแร่ธาตุที่ละลายอยู่ในแหล่งน้ำผิวดิน
• การกัดเซาะของหน้าดิน ส่งผลให้เกิดการพัดพาตะกอน ดิน และสารอินทรีย์ลงสู่แหล่งน้ำ ทำให้น้ำมีความขุ่นและเปลี่ยนแปลงสภาพได้
• ปริมาณกระแสน้ำ  เป็นตัวกำหนดขนาดของแหล่งน้ำและปริมาณน้ำที่ไหลเข้าสะสมในแต่ละช่วงฤดูกาล
• ความเร็วของกระแสน้ำ มีผลต่อการเคลื่อนตัวของตะกอน การกัดเซาะตลิ่ง และลักษณะการไหลเวียนของน้ำในพื้นที่
• สภาพภูมิประเทศ เช่น พื้นที่ราบ พื้นที่ลาดชัน หรือแอ่งกระทะ ล้วนมีผลต่อการไหล การสะสม และการกักเก็บน้ำผิวดิน

น้ำผิวดิน ได้แก่อะไรบ้าง ?

เมื่อพูดถึงน้ำผิวดิน หลายคนอาจนึกไม่ออกว่ามีอะไรบ้าง ทั้งที่จริงแล้วเราเห็นกันอยู่ทุกวัน ลองมาดูกันว่าแหล่งน้ำผิวดินที่พบได้บ่อยมีอะไรบ้าง

1. แม่น้ำ

แม่น้ำเป็นแหล่งน้ำผิวดินขนาดใหญ่ที่หลายคนคาดไม่ถึง โดยแม่น้ำมักมีต้นกำเนิดมาจากต้นน้ำบนภูเขา หรือเกิดจากน้ำฝนที่ไหลมารวมกัน แล้วไหลเป็นสายยาวลงสู่ที่ต่ำ

2. คลอง

คลองเป็นแหล่งน้ำผิวดินที่เชื่อมต่อกับแม่น้ำหรือทะเล เกิดขึ้นได้ทั้งตามธรรมชาติและจากการที่มนุษย์ขุดขึ้นมาเพื่อใช้ประโยชน์ในการเกษตร การคมนาคม และการระบายน้ำ

3. ทะเลสาบ และ บึง

ทะเลสาบหรือบึงเป็นแหล่งน้ำที่มีขนาดค่อนข้างใหญ่ ล้อมรอบด้วยผืนดิน โดยน้ำจากทะเลสาบส่วนใหญ่จะไม่ไหลออกสู่ทะเลหรือแม่น้ำ จึงเป็นแหล่งกักเก็บน้ำตามธรรมชาติที่สำคัญของแต่ละพื้นที่

4. อ่างเก็บน้ำ

อ่างเก็บน้ำเป็นแหล่งน้ำผิวดินที่มนุษย์สร้างขึ้นเพื่อกักเก็บน้ำไว้ใช้ มักถูกสร้างบริเวณแม่น้ำหรือลำธาร เพื่อสำรองน้ำไว้ใช้ในหน้าแล้งและใช้ผลิตน้ำประปาให้ชุมชน

แหล่งน้ำผิวดิน แบ่งออกเป็นกี่ประเภท ?

แหล่งน้ำผิวดินมีความสำคัญต่อการดำรงชีวิตและการใช้ประโยชน์ในหลายด้าน โดยหากพิจารณาตามแหล่งกำเนิด สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ประเภทหลัก ดังนี้

• แหล่งน้ำผิวดินที่มนุษย์สร้างขึ้น : เป็นแหล่งน้ำที่มนุษย์สร้างขึ้นมาเพื่อกักเก็บและใช้ประโยชน์โดยเฉพาะ เช่น  อ่างเก็บน้ำ เขื่อน และฝายน้ำ ซึ่งช่วยบริหารจัดการน้ำให้เพียงพอต่อการอุปโภค บริโภค และการเกษตร
• แหล่งน้ำผิวดินตามธรรมชาติ : เป็นแหล่งน้ำที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ โดยไม่ต้องอาศัยการสร้างของมนุษย์ เช่น แม่น้ำ คลองธรรมชาติ บึง ทะเล และทะเลสาบ

มาตรฐานคุณภาพน้ำผิวดิน มีกี่ประเภท  ?

น้ำผิวดินไม่ได้มีคุณภาพเท่ากันทุกแหล่ง จึงมีการกำหนดมาตรฐานคุณภาพน้ำผิวดินตามลักษณะการใช้งานใช้ โดยสามารถแบ่งออกเป็น 5 ประเภท ดังนี้

จะเห็นว่าน้ำผิวดินส่วนใหญ่ที่นำมาใช้อุปโภคบริโภคในชุมชน มักอยู่ในกลุ่มที่ต้องผ่านการฆ่าเชื้อและปรับปรุงคุณภาพก่อนเสมอ ดูรายละเอียดเกณฑ์มาตรฐานฉบับเต็มได้จาก ข้อมูลของกรมชลประทาน

น้ำผิวดิน มีข้อดีและข้อจำกัดอย่างไร ?

น้ำผิวดินเป็นแหล่งน้ำที่มีทั้งข้อดีและข้อจำกัด ซึ่งควรพิจารณาควบคู่กันก่อนเลือกนำไปใช้งานในแต่ละด้าน ดังนี้

ข้อดีของน้ำผิวดิน

• หาได้ง่าย พบเห็นได้ทั่วไปในเกือบทุกพื้นที่
• มีปริมาณมาก เหมาะกับการทำน้ำประปาให้ทั้งชุมชน
• ต้นทุนในการนำขึ้นมาใช้ต่ำกว่าการขุดเจาะน้ำบาดาล
• เติมกลับได้เร็วตามวัฏจักรน้ำในแต่ละฤดูฝน

ข้อจำกัดของน้ำผิวดิน

• มักมีความขุ่น ตะกอน และสิ่งเจือปนสูง จึงนำมาใช้ทันทีไม่ได้
• ต้องผ่านการปรับปรุงคุณภาพน้ำก่อนนำไปอุปโภคบริโภค
• คุณภาพน้ำแปรผันตามฤดูกาลและกิจกรรมรอบแหล่งน้ำ
• เสี่ยงต่อการปนเปื้อนจากน้ำทิ้งหรือสารเคมีในพื้นที่

อยากนำน้ำผิวดินมาทำน้ำประปา ต้องทำอย่างไร ?

หลายคนอาจกังวลว่าน้ำผิวดินค่อนข้างสกปรก จะนำมาใช้ได้จริงหรือ ต้องบอกเลยว่าทำได้ไม่ยาก เพียงนำน้ำผิวดินเข้าสู่ ระบบประปาผิวดิน ที่ออกแบบมาเพื่อปรับปรุงคุณภาพน้ำให้สะอาดปลอดภัยก่อนแจกจ่าย โดยขั้นตอนหลักมีดังนี้

1. สูบน้ำดิบ จากแหล่งน้ำผิวดิน เช่น แม่น้ำ คลอง หรืออ่างเก็บน้ำ เข้าสู่ระบบ
2. ตกตะกอนและกรอง เพื่อแยกตะกอน ความขุ่น และสิ่งเจือปนออกจากน้ำ ซึ่งขั้นตอนนี้จะอาศัยถังตกตะกอน (Sedimentation / Clarifier Tank) เป็นหัวใจสำคัญ
3. ฆ่าเชื้อโรค ให้น้ำสะอาดตามมาตรฐานน้ำอุปโภคบริโภค
4. กักเก็บและจ่ายน้ำ โดยพักน้ำที่ผ่านการปรับปรุงแล้วไว้ในถังแชมเปญหรือหอถังสูง แล้วอาศัยหลักแรงโน้มถ่วงจ่ายน้ำให้คนในชุมชนได้อย่างทั่วถึง

เหตุผลที่ต้องเก็บน้ำไว้ในถังแชมเปญหรือหอถังสูง ก็เพราะช่วยให้จ่ายน้ำได้แรงและไกลโดยไม่ต้องพึ่งปั๊มตลอดเวลา เหมาะกับการวางระบบประปาหมู่บ้านให้มีน้ำใช้สม่ำเสมอ 

หากอยากทำความเข้าใจภาพรวมทั้งระบบ อ่านต่อได้ที่บทความ ระบบน้ำประปา คืออะไร ระบบประปา มีกี่ประเภท

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับน้ำผิวดิน

น้ำผิวดิน ได้แก่อะไรบ้าง ?

น้ำผิวดินได้แก่แหล่งน้ำที่อยู่บนผิวดินและมองเห็นได้ เช่น แม่น้ำ ลำคลอง หนอง บึง ทะเลสาบ และอ่างเก็บน้ำ ทั้งที่เกิดตามธรรมชาติและที่มนุษย์สร้างขึ้น

น้ำผิวดินประเภทที่ 3 คืออะไร ?

น้ำผิวดินประเภทที่ 3 คือแหล่งน้ำที่ใช้เพื่อการอุปโภคบริโภคและการเกษตรได้ แต่ต้องผ่านการฆ่าเชื้อโรคและปรับปรุงคุณภาพน้ำทั่วไปก่อนนำไปใช้

น้ำผิวดิน กับ น้ำใต้ดิน (น้ำบาดาล) ต่างกันอย่างไร ?

น้ำผิวดิน เป็นน้ำที่อยู่บนพื้นโลก เช่น แม่น้ำ คลอง ฯลฯ ซึ่งมีโอกาสปนเปื้อนได้ง่ายขึงมักขุ่นมากกว่า ส่วนน้ำใต้ดินหรือน้ำบาดาล เป็นน้ำที่ซึมผ่านชั้นดินและหิน ได้รับการกรองตามธรรมชาติ น้ำจึงใส่กว่า แต่มีแร่ธาตุเจือปนอยู่ได้สูง 

อ่านเปรียบเทียบแบบละเอียดได้ที่บทความ แหล่งน้ำผิวดิน และ แหล่งน้ำใต้ดิน ต่างกันอย่างไร น้ำแบบไหนนำมาใช้ได้ ?

นำน้ำผิวดินมาดื่มหรืออุปโภค-บริโภค ได้เลยไหม ?

ไม่ควรนำน้ำผิวดินมาใช้ทันที เพราะมักมีตะกอนและสิ่งปนเปื้อน ควรผ่านการตกตะกอน กรอง และฆ่าเชื้อในระบบประปาก่อนเสมอ จึงจะปลอดภัยต่อร่างกาย

น้ำท่า (runoff) คือ น้ำผิวดินหรือไม่ ?

น้ำท่า คือ น้ำผิวดินประเภทหนึ่ง ที่ไหลไปตามธารน้ำหรือผิวดินหลังจากที่ฝนตกลงมา โดยจะไหลจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำและรวมสู่แหล่งน้ำต่าง ๆ 

สรุปเรื่องน้ำผิวดิน

จะเห็นได้ว่า น้ำผิวดิน เป็นแหล่งน้ำสำคัญที่อยู่ใกล้ตัวและมีประโยชน์มาก ทั้งแม่น้ำ คลอง บึง และอ่างเก็บน้ำ ล้วนเป็นน้ำผิวดินที่นำมาใช้อุปโภคบริโภคได้ หากผ่านการปรับปรุงคุณภาพอย่างถูกต้อง เพียงเข้าใจว่าน้ำผิวดินคืออะไร มีกี่ประเภท และอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานคุณภาพน้ำระดับใด ก็จะสามารถวางแผนนำมาใช้ได้อย่างปลอดภัยและคุ้มค่า

คลิกปรึกษาวิศวกรฟรี !

ทักศักดิ์ พร้อมให้คำแนะนำเกี่ยวกับการติดตั้งถังแชมเปญ โดยวิศวกรผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้าน

---

คลิกปรึกษาฟรี ! ก่อนติดตั้งถังแชมเปญ คำนวณโดยวิศวกร ผ่านทาง Line หรือโทร 097-174-9569 คุณรุ่งรัตน์ หรือคลิกดูผลงานติดตั้งผ่าน Facebook Page